دموکراتیک کردن اسلام: جنبشهای اجتماعی و چرخش پسااسلامگرا
آیا اسلام با دموکراسی سازگار است؟ آصف بیات در «دموکراتیک کردن اسلام: جنبشهای اجتماعی و چرخش پسااسلامگرا» نشان میدهد که خودِ صورتبندی این پرسش میتواند گمراهکننده باشد. بهجای جستوجوی پاسخ در «ماهیت» اسلام یا هر دین دیگری، او توجه را به عرصهٔ عمل اجتماعی و سیاسی معطوف میکند: نسبت دین و دموکراسی نه از ذات ثابت یک سنت دینی، بلکه از شیوههایی شکل میگیرد که دین در بستر مبارزات اجتماعی، مناسبات قدرت و زندگی روزمره فهم، تجربه و بازتعریف میشود.
بیات با بررسی جنبشهای دانشجویی، جوانان، زنان، روشنفکران و دیگر نیروهای اجتماعی نشان میدهد که چگونه کنش جمعی میتواند به بازسازی رابطهٔ اسلام، آزادی، تکثر و سیاست دموکراتیک بینجامد. از این منظر، «دموکراتیک کردن اسلام» نه پروژهای صرفاً الهیاتی، بلکه فرایندی اجتماعی و سیاسی است که در متن کشمکش بر سر قدرت، حقوق، مشارکت و شیوههای زندگی شکل میگیرد.
کتاب با تمرکز ویژه بر ایران و مصر، مسیرهای متفاوت اسلامگرایی و تحول آن را بهصورت تطبیقی بررسی میکند. در مورد ایران، انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ و تحولات پس از آن تا شکلگیری جریان اصلاحطلب و آنچه بیات «پسااسلامگرایی» مینامد در مرکز تحلیل قرار دارند؛ در مقابل، تجربهٔ مصر و «انقلاب منفعل» دینی آن امکان مقایسهٔ مسیری متفاوت از رابطهٔ دین، جامعه و سیاست را فراهم میکند.
مفهوم «پسااسلامگرایی» یکی از محورهای اصلی کتاب است. این مفهوم نزد بیات نه به معنای پایان اسلام سیاسی یا کناررفتن دین از عرصهٔ عمومی، بلکه ناظر بر وضعیتی است که در آن، پس از تجربه و آشکارشدن محدودیتها و تناقضهای اسلامگرایی، تلاشهایی برای آشتیدادن دینداری با حقوق، آزادی، کثرتگرایی و الزامات سیاست دموکراتیک پدید میآید.
از انقلاب ایران تا تحولات اجتماعی و سیاسی آغاز قرن بیستویکم، بیات رابطهٔ مناقشهبرانگیز میان دین، سیاست و امر روزمره در خاورمیانه را دنبال میکند و در برابر تصویر یکپارچهای که جوامع مسلمان را ذاتاً مستعد اقتدارگرایی یا «خشم اسلامی» میبیند، بر نقش مبارزات اجتماعی، تجربههای تاریخی و عاملیت کنشگران تأکید میگذارد. حاصل، تحلیلی از اسلام و دموکراسی است که بهجای داوری انتزاعی دربارهٔ سازگاری یا ناسازگاری آنها، شرایط اجتماعی و سیاسی امکان دموکراتیکشدن را موضوع پرسش قرار میدهد.
این کتاب ترجمهٔ فارسی اثر Making Islam Democratic: Social Movements and the Post-Islamist Turn نوشتهٔ آصف بیات است که نخستینبار در سال ۲۰۰۷ از سوی Stanford University Pres منتشر شد.