روایت حضور در مالستان

کتاب روایت حضور در مالستان، نوشتهٔ «ضامن‌علی هدایت»، به تازگی از سوی «انتشارات مقصودی» در کابل به زیور چاپ آراسته شده‌است. کتاب یاد شده دربارهٔ یک دوره از زندگی و کار نویسنده، اما در لایه‌ای گسترده‌تر، روایتی از بخشی از تاریخ اجتماعی، اداری، سیاسی و امنیتی مالستان در سال‌هایی پرحادثه از تاریخ معاصر افغانستان است.

بنابراین، این کتاب حاصل سال‌های حضور نویسنده در جایگاه‌های مختلف کاری و به‌ویژه دوران مسئولیت او در ولسوالی مالستان را شامل می‌شود؛ دوره‌ای که مالستان، مانند بسیاری از مناطق افغانستان، هم‌زمان با مسائل گوناگونی چون نبود امکانات دولتی، منازعات محلی، ناامنی، مشکلات و فساد اداری و چالش‌های گوناگون سیاسی و اجتماعی روبه‌رو بود. نویسنده تلاش کرده است آنچه را در این سال‌ها دیده، تجربه کرده و در آن نقش داشته، به صورت خاطره و روایت ثبت نماید.

کتاب با زندگی‌نامهٔ نویسنده آغاز می‌شود؛ از کودکی و خاطرات آن سال‌ها، بازی‌های محلی، خانواده و فضای زندگی در مالستان گرفته تا تجربه‌های نوجوانی، تحصیل و ورود به عرصهٔ کار. این بخش، تصویری از زندگی یک نسل در مالستان ارائه می‌کند؛ نسلی که کودکی‌اش با بازی‌های سنتی، قصه‌ها، مکتب‌خانه، زندگی روستایی و تجربه‌های ساده اما ماندگار گذشته است.

یکی از بخش‌های مهم کتاب، «معرفی مالستان» است. نویسنده در این بخش تلاش کرده است منطقه را از جنبه‌های مختلف معرفی کند: پیشینهٔ تاریخی، جمعیت و مردم‌شناسی، تبارشناسی، قریه‌ها و مناطق، وضعیت معارف، زراعت و مالداری و خدمات صحی. همچنین تاریخچهٔ برخی مراکز و خدمات عمومی، از جمله کلینیک‌های صحی، بررسی شده است.

این نگاه باعث می‌شود کتاب فقط خاطرات یک مقام دولتی نباشد؛ بلکه بخشی از آن به مثابهٔ تصویری از «جامعهٔ مالستان» در یک مقطع تاریخی قابل خواندن باشد؛ جامعه‌ای که زندگی مردم در آن با زراعت، مناسبات محلی، آموزش، مهاجرت، سیاست، فرهنگ و روابط اجتماعی درهم‌تنیده است. در کتاب حتی به جزئیاتی مانند وضعیت زراعت و وابستگی خانواده‌ها به آن برای تأمین معیشت نیز پرداخته شده است.

بخش دیگری از کتاب مستقیماً به «حکومت‌داری و ادارهٔ مالستان» می‌پردازد. نویسنده از تجربهٔ خود در ادارهٔ ولسوالی، ساختار اداری، جلسات، پولیس، امنیت ملی، مدیریت حقوق، سارنوالی، محکمه، زراعت، عواید، ثبت احوال نفوس، حج و اوقاف و دیگر اداره‌های محلی سخن می‌گوید. در این میان، نمونه‌های فراوانی از برخورد با مشکلات روزمرهٔ مردم، منازعات محلی، پرونده‌های حقوقی، بی‌نظمی اداری و دشواری‌های مدیریت یک ولسوالی دورافتاده مطرح شده است.

اهمیت این بخش از «چالش‌های فرهنگی، آموزشی و اجتماعی» مالستان نیز غافل نمانده است. موضوعاتی مانند مراسم و مهمانی‌ها، اسراف، موسیقی و هنرهای محلی، رسانه و ارتباطات فرهنگی، وضعیت مکاتب، مشکلات دانش‌آموزان، انتخابات، ورزش، اعتیاد و مسائل اجتماعی جوانان در بخش جداگانه‌ای بررسی شده‌اند.

در این میان، بعضی روایت‌ها وجهی انسانی‌تر پیدا می‌کنند. نویسنده در کنار مسائل اداری و سیاسی، از لحظه‌های همدلی، دیدار با مردم، شادی جوانان، مسابقات ورزشی، هنرمندان محلی و خاطراتی سخن می‌گوید که نشان می‌دهد زندگی یک جامعه فقط مجموعه‌ای از بحران‌ها و مشکلات نیست؛ بلکه در دل همان دشواری‌ها، شادی، همدلی، فرهنگ و زندگی روزمره نیز جریان داشته است.

فصل پایانی کتاب به جنگ با طالبان اختصاص دارد؛ از حملات طالبان به مناطق مختلف مالستان و شکل‌گیری وضعیت دفاعی گرفته تا حضور نیروهای کمکی و مردمی، مقاومت، شهادت‌ها، کمک به بی‌جاشدگان، دیدار هیئت ریاست‌جمهوری وسرانجام مغلویبت طالبان. .

در روایت این بخش، نویسنده خود را تنها ناظر وقایع معرفی نمی‌کند؛ بلکه به عنوان مسئول محلی در متن حوادث حضور دارد و از تصمیم‌ها، نگرانی‌ها، جلسات امنیتی، مدیریت جنگ وبحران و تلاش برای دفاع از ولسوالی و مردم سخن می‌گوید. از همین رو، این قسمت از کتاب بیش از آن‌که یک گزارش کلی از جنگ باشد، روایتی از تجربهٔ یک مسئول محلی در شرایط بحرانی است.

در نهایت، روایت به سقوط مالستان و سپس سقوط کابل و فروپاشی جمهوری می‌رسد؛ پایانی که عملاً پایان یک دورهٔ سیاسی و اداری در افغانستان نیز هست.

یکی از ویژگی‌های قابل توجه کتاب، «تلاش نویسنده برای ثبت تجربه‌ها به عنوان بخشی از حافظهٔ جمعی» است. او در آغاز کتاب توضیح می‌دهد که سال‌های حضورش در مالستان، به دلیل حوادث، ناامنی راه‌ها، منازعات حقوقی و فساد اداری، از سال‌های حساس بوده و یادداشت‌ها، اسناد، عکس‌ها و دیگر مدارکی را که در طول این سال‌ها گرد آورده، مبنای بخشی از این روایت قرار داده است.

بخش آخر کتاب، «ضمایم» است که در آن اسناد و عکس‌های از دوران فعالیت آقای هدایت در ادارۀ ولسوالی مالستان نشر شده‌است که به نوبۀ خود بخشی از تاریخ مردم ولسوالی یاد شده را بازتاب می‌دهد.

با توجه به آن‌چه از نظر گذشت، برای همه علاقه‌مندان، به ویژه دوستان ارجمند مالستان، خوانش این کتاب را توصیه می‌کنم.

با احترام

محمد حسین فیاض